UGC ഇക്വിറ്റി റെഗുലേഷൻസ് 2026 നടപ്പിലാക്കുന്നത് സുപ്രീം കോടതി സ്റ്റേ ചെയ്തതിനെത്തുടർന്ന്, ഉത്തരേന്ത്യയുടെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ SC/ST/OBC വിദ്യാർത്ഥി സംഘടനകളുടെയും സാമൂഹിക നീതി പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെയും നേതൃത്വത്തിൽ വലിയതോതിലുള്ള പ്രതിഷേധങ്ങളും സമരങ്ങളും നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങളിലെ ജാതിവിവേചനം തടയുന്നതിനായി വിഭാവനം ചെയ്ത സുപ്രധാന സുരക്ഷാ മാനദണ്ഡങ്ങളെ അട്ടിമറിക്കുന്ന നീക്കമായാണ് സമരക്കാർ കോടതി വിധിയെ കാണുന്നത്.

ഡൽഹി, വാരണാസി, ലഖ്‌നൗ, ഭോപ്പാൽ എന്നിവിടങ്ങളിലാണ് പ്രധാനമായും പ്രതിഷേധങ്ങൾ നടന്നത്. ഡൽഹിയിൽ, ഡൽഹി സർവ്വകലാശാലയുടെ നോർത്ത് ക്യാമ്പസിൽ നിന്ന് നൂറുകണക്കിന് വിദ്യാർത്ഥികൾ മാർച്ച് നടത്തി. UGC ഇക്വിറ്റി റെഗുലേഷൻസ് ഉടനടി പുനഃസ്ഥാപിക്കണമെന്നും ജാതിവിവേചനത്തിനെതിരെ നിയമപരമായ സംരക്ഷണം ഉറപ്പാക്കാൻ "രോഹിത് ആക്ട്" നടപ്പിലാക്കണമെന്നും അവർ ആവശ്യപ്പെട്ടു. ഓൾ ഇന്ത്യ സ്റ്റുഡന്റ്‌സ് അസോസിയേഷൻ (AISA) പോലുള്ള സംഘടനകളുടെ നേതൃത്വത്തിൽ നടന്ന പ്രതിഷേധത്തിന് അധ്യാപകരും മനുഷ്യാവകാശ പ്രവർത്തകരും പിന്തുണ നൽകി.

വാരണാസിയിലെ ബനാറസ് ഹിന്ദു സർവ്വകലാശാലയിൽ (BHU), SC/ST/OBC വിഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിദ്യാർത്ഥികൾ ഐക്യവേദി രൂപീകരിച്ച് മാർച്ചുകളും സത്യാഗ്രഹ സമരങ്ങളും നടത്തി. ഈ വിഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിദ്യാർത്ഥികളുടെ പ്രാതിനിധ്യം കൃത്യമായി ഉറപ്പുവരുത്തി 'ഈക്വൽ ഓപ്പർച്യൂണിറ്റി സെന്ററുകളും' (Equal Opportunity Centres) 'ഇക്വിറ്റി കമ്മിറ്റികളും' സ്ഥാപിക്കണമെന്ന് വിദ്യാർത്ഥികൾ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അക്കാദമിക് മൂല്യനിർണ്ണയത്തിലും ഹോസ്റ്റളിലും അധ്യാപകരുടെ പെരുമാറ്റത്തിലും നിലനിൽക്കുന്ന വിവേചനങ്ങൾ വിദ്യാർത്ഥികൾ സമരത്തിൽ ഉന്നയിച്ചു.

ലഖ്‌നൗവിൽ, ബിർസ അംബേദ്കർ ഫൂലെ സ്റ്റുഡന്റ്‌സ് അസോസിയേഷന്റെ (BAPSA) നേതൃത്വത്തിൽ ലഖ്‌നൗ സർവ്വകലാശാലയിൽ നിന്ന് പരിവർത്തൻ ചൗക്കിലേക്ക് മാർച്ച് നടത്തി. സംവരണ വിഭാഗങ്ങളിലെ ഫാക്കൽറ്റി നിയമനങ്ങളുടെ അഭാവവും UGC റെഗുലേഷൻസ് പുനഃസ്ഥാപിക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകതയുമാണ് അവർ ഉയർത്തിക്കാട്ടിയത്. മുതിർന്ന സാമൂഹിക പ്രവർത്തകരും മുൻ ഉദ്യോഗസ്ഥരും പ്രതിഷേധത്തിൽ പങ്കുചേർന്നത് സമരത്തിന് വലിയ രാഷ്ട്രീയ ശ്രദ്ധ നേടിക്കൊടുത്തു.

ഭോപ്പാലിൽ ഭീം ആർമിയും ആസാദ് സമാജ് പാർട്ടിയും സംയുക്തമായി പ്രകടനങ്ങൾ നടത്തി. ഈ വിഷയത്തെ ഭരണഘടനാപരമായ നീതിയുടെയും സാമൂഹിക സമത്വത്തിന്റെയും പ്രശ്നമായാണ് അവർ വിശേഷിപ്പിച്ചത്. റെഗുലേഷൻസിനുമേലുള്ള സ്റ്റേ, സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ഉത്തരവാദിത്തം ഇല്ലാതാക്കുമെന്നും ക്യാമ്പസുകളിൽ ജാതിവിവേചനം വർധിപ്പിക്കുമെന്നും ഭീം ആർമി മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി.

UGC ഇക്വിറ്റി റെഗുലേഷൻസ് 2026 ഉടനടി നടപ്പിലാക്കുക, എല്ലാ സർവ്വകലാശാലകളിലും ഈക്വൽ ഓപ്പർച്യൂണിറ്റി സെന്ററുകളും ഇക്വിറ്റി കമ്മിറ്റികളും രൂപീകരിക്കുക, പരാതി പരിഹാരത്തിനായി സുതാര്യവും സമയബന്ധിതവുമായ സംവിധാനങ്ങൾ ഏർപ്പെടുത്തുക, 'രോഹിത് ആക്ട്' നടപ്പാക്കുക തുടങ്ങിയ ആവശ്യങ്ങളാണ് സമരത്തിലുന്നയിക്കുന്നത്. രോഹിത് ആക്റ്റ് നടപ്പാക്കുന്നത് സംവരണം വർദ്ധിപ്പിക്കാനല്ല, മറിച്ച് പാർശ്വവൽകൃത വിദ്യാർത്ഥികളുടെ അന്തസ്സും സുരക്ഷയും നീതിയും ഉറപ്പാക്കാനാണെന്ന് വിദ്യാർത്ഥികൾ പറയുന്നു.

ക്യാമ്പസുകളിലെ ജാതിവിവേചനം തടയുന്നതിനുള്ള 2026-ലെ യുജിസി (UGC) റെഗുലേഷൻസിനെ പിന്തുണച്ചുകൊണ്ട് വാരണാസിയിലെ ബനാറസ് ഹിന്ദു സർവ്വകലാശാലയിലെ വിദ്യാർത്ഥികൾ ഫെബ്രുവരി 3-ന് നടത്തിയ പ്രതിഷേധ സമരം.

എന്തുകൊണ്ട് പ്രതിഷേധക്കാർ തങ്ങളുടെ അജണ്ട വിപുലീകരിക്കണം?

AISA, BAPSA തുടങ്ങിയ വിദ്യാർത്ഥി സംഘടനകളും, SC/ST/OBC യൂണിയനുകളും, ഭീം ആർമി, ആസാദ് സമാജ് പാർട്ടി തുടങ്ങിയ സാമൂഹിക നീതി പ്രസ്ഥാനങ്ങളുമാണ് നിലവിൽ പ്രതിഷേധങ്ങൾക്ക് നേതൃത്വം നൽകുന്നത്. കോടതിയുടെ സ്റ്റേ ഉത്തരവ് വിദ്യാർത്ഥികളുടെ അവകാശങ്ങളെയല്ല, മറിച്ച് സ്ഥാപനപരമായ സവർണ്ണ പ്രിവിലേജുകളെയാണ് സംരക്ഷിക്കുന്നതെന്ന് സംഘടനകൾ വസ്തുതകൾ നിരത്തി വാദിക്കുന്നു.

എന്നാൽ, ശക്തമായ ധാർമ്മിക അടിത്തറയുണ്ടായിട്ടും, നിലവിലെ ഈ മുന്നേറ്റങ്ങൾ രാഷ്ട്രീയമായി പരിമിതപ്പെട്ടു നിൽക്കുകയാണ്. പരിവർത്തനാത്മകം (Transformative) ആകുന്നതിന് പകരം കേവലം ഒരു 'പ്രതികരണമായി' (Reactive) മാത്രം മാറുന്നു. യുജിസി ഇക്വിറ്റി റെഗുലേഷൻസ് പുനഃസ്ഥാപിക്കുക എന്നതിലേക്ക് മാത്രം ഈ മുന്നേറ്റങ്ങളുടെ പ്രധാന ആവശ്യം ചുരുങ്ങിപ്പോകുന്നു. യുജിസി ഇക്വിറ്റി റെഗുലേഷൻസ് പുനഃസ്ഥാപിക്കുക എന്നത് അത്യന്താപേക്ഷിതമാണെങ്കിലും, അപകടകരമാംവിധം അപര്യാപ്തവുമാണ്. സ്റ്റേ ചെയ്യപ്പെട്ടവയെ തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്നതിൽ മാത്രം പരിമിതപ്പെടുന്ന ഈ മുന്നേറ്റം, ഒരു രാഷ്ട്രീയ ശക്തിയാകുന്നതിന് പകരം വൈകാരികമായ ഒരു പ്രതികരണം മാത്രമായി ഒതുങ്ങിപ്പോകാൻ സാധ്യതയുണ്ട്. വരാനിരിക്കുന്ന നിയമനിർമ്മാണങ്ങൾ തങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തമില്ലാതെ അണിയറയിൽ രൂപപ്പെടുമ്പോൾ, പഴയ യുദ്ധങ്ങൾ ആവർത്തിച്ചു പോരാടാൻ വിധി ലഭിച്ചവരായി ഇവർ മാറിയേക്കാം.

അവകാശങ്ങൾ നേടുന്നത് പ്രതിരോധപരമായ അപേക്ഷകളിലൂടെയല്ല, മറിച്ച് ഘടനാപരമായ ഏറ്റുമുട്ടലുകളിലൂടെയാണെന്ന് ചരിത്രം നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

എന്തുകൊണ്ട് 'പുനഃസ്ഥാപനം' എന്നത് ഒരു കെണിയാകുന്നു?

UGC ഇക്വിറ്റി റെഗുലേഷൻസിന് നിയമപരമായ അധികാരം ലഭിക്കുന്നത് 1956-ലെ UGC ആക്ടിൽ നിന്നാണ്. എന്നാൽ, വരാനിരിക്കുന്ന വികസിത് ഭാരത് ശിക്ഷാ അധിഷ്ഠാൻ (VBSA) ബില്ല്, ഈ പഴയ UGC ആക്ടിനെ റദ്ദാക്കാനും പുതിയൊരു നിയന്ത്രണ സംവിധാനം കൊണ്ടുവരാനും ലക്ഷ്യമിടുന്നു. VBSA നിയമമാകുന്നതോടെ UGC നിയമപരമായി ഇല്ലാതാകും. അതിനൊപ്പം തന്നെ, UGC ആക്ടിന് കീഴിൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട എല്ലാ ചട്ടങ്ങളും—ഇക്വിറ്റി റെഗുലേഷൻസ് ഉൾപ്പെടെ—പുതിയ നിയമത്തിൽ പ്രത്യേകം ഉൾപ്പെടുത്തിയില്ലെങ്കിൽ അസാധുവാകും.

ഇതാണ് നിലവിലെ പ്രതിഷേധങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കാതെ പോകുന്ന പ്രധാന അപകടം. സുപ്രീം കോടതി സ്റ്റേ പിൻവലിക്കുകയും റെഗുലേഷൻസ് നടപ്പിലാക്കുകയും ചെയ്താൽ പോലും, UGC ആക്റ്റ് ഇല്ലാതാകുന്നതുവരെ മാത്രമേ അവയ്ക്ക് ആയുസ്സുണ്ടാകൂ. മാസങ്ങൾക്കുള്ളിൽ കാലഹരണപ്പെടുന്ന ഒരു വിജയത്തെയാകും ഒരുപക്ഷേ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ ആഘോഷിക്കുന്നത്. അത് നീതിയല്ല, മറിച്ച് ഒരു മിഥ്യാബോധമാണ്.

അതുകൊണ്ട് തന്നെ, രാഷ്ട്രീയ മുദ്രാവാക്യങ്ങൾ "UGC ഇക്വിറ്റി റെഗുലേഷൻസ് തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരിക" എന്നതിൽ അവസാനിക്കരുത്. അത് കൂടുതൽ മൂർച്ചയുള്ളതും നിയമപരമായി കൃത്യതയുള്ളതുമാകണം: "ഇക്വിറ്റി റെഗുലേഷൻസിനെ VBSA ബില്ലിൽ നിർബന്ധിത നിയമമായി ഉൾപ്പെടുത്തുക." അതിൽ കുറഞ്ഞതെന്തും താത്കാലികമായ ആശ്വാസം മാത്രമാണ്. വിജയമെന്ന് തോന്നിപ്പിക്കുന്ന കീഴടങ്ങലായിരിക്കും അത്.

VBSA ബില്ലും ഫെഡറലിസത്തിന് നേരെയുള്ള കടന്നുകയറ്റവും.

നിലവിലെ പ്രതിഷേധങ്ങൾ മറ്റൊരു ആഴത്തിലുള്ള ചോദ്യം കൂടി അഭിമുഖീകരിക്കേണ്ടതുണ്ട്: എന്താണ് VBSA ബില്ലിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം?

ഭരണഘടനയുടെ 'കൺകറന്റ് ലിസ്റ്റിൽ' (Concurrent List) ഉൾപ്പെട്ട വിഷയമാണ് വിദ്യാഭ്യാസം. അതായത്, ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം കേന്ദ്രവും സംസ്ഥാനങ്ങളും ഒരുപോലെ പങ്കിടേണ്ടതുണ്ട്. എന്നാൽ, നയരൂപീകരണ അധികാരം മുഴുവൻ ഒരു കേന്ദ്രീകൃത ബോഡിയിലേക്ക് മാറ്റുകയും സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ പങ്ക് ഇല്ലാതാക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിലൂടെ VBSA ബില്ല് ഈ സന്തുലിതാവസ്ഥയെ അട്ടിമറിക്കുന്നു.

പാർശ്വവത്കൃത വിഭാഗങ്ങളെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഇത് വെറുമൊരു ഭരണഘടനാ തർക്കമല്ല. ചരിത്രപരമായി പല സംസ്ഥാന സർക്കാരുകളും സംവരണം, സ്കോളർഷിപ്പ് തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളിൽ കേന്ദ്രത്തേക്കാൾ പുരോഗമനപരമായ നയങ്ങൾ നടപ്പിലാക്കിയിട്ടുണ്ട്. അമിതമായ കേന്ദ്രീകരണം ഇത്തരം പ്രാദേശിക സുരക്ഷാമാനദണ്ഡങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കുകയും, സാമൂഹിക നീതിക്ക് പകരം രാഷ്ട്രീയ പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങൾ നയിക്കുന്ന ഏകീകൃത നയങ്ങൾ അടിച്ചേൽപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും.

ഫെഡറലിസം എന്നത് കേവലം ഒരു ഭരണനിർവ്വഹണ സംവിധാനമല്ല. അത് അധികാര കുത്തകയ്ക്ക് എതിരെയുള്ള സംരക്ഷണമാണ്. VBSA ബില്ല് തകർക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് ആ സംരക്ഷണത്തെയാണ്.

സാമ്പത്തിക നിയന്ത്രണം: ഒരു രാഷ്ട്രീയ ആയുധം

നിയന്ത്രണങ്ങളുടെ കേന്ദ്രീകരണത്തേക്കാൾ അപകടകരമാണ് സാമ്പത്തിക അധികാരങ്ങളുടെ കേന്ദ്രീകരണം. VBSA ബില്ല് പ്രകാരം, ഗ്രാന്റുകൾ വിതരണം ചെയ്യാനുള്ള അധികാരം ഒരു സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനത്തിന് പകരം കേന്ദ്ര വിദ്യാഭ്യാസ മന്ത്രാലയത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള നിയന്ത്രണത്തിലാകും. ഇത് സർവ്വകലാശാലകൾക്ക് നൽകുന്ന ഫണ്ടിംഗിനെ ഒരു രാഷ്ട്രീയ ആയുധമാക്കി മാറ്റുന്നു.

ഭരണകൂടത്തോട് ചേർന്നുനിൽക്കുന്ന സർവ്വകലാശാലകൾക്ക് പാരിതോഷികങ്ങൾ ലഭിക്കുമ്പോൾ, ചോദ്യം ചെയ്യുന്നവർക്കും വിയോജിക്കുന്നവർക്കും ഫണ്ട് വെട്ടിക്കുറവ് നേരിടേണ്ടി വരും. ഇതൊരു നിഗമനമല്ല; മറിച്ച് സ്വയംഭരണത്തിന് പകരം രാഷ്ട്രീയ നിയന്ത്രണം വരുമ്പോഴെല്ലാം ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്ന രീതിയാണിത്. കാലക്രമേണ, പൊതുഫണ്ടിംഗ് കുറയുന്നത് സർവ്വകലാശാലകളെ സെൽഫ് ഫിനാൻസിങ് കോഴ്സുകളെയും ഉയർന്ന ട്യൂഷൻ ഫീസിനെയും ആശ്രയിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കും. പൊതു സർവ്വകലാശാലകൾ സാവധാനം സ്വകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങളായി മാറും.

വിദ്യാഭ്യാസം ഒരു പൊതുസേവനം എന്ന നിലയിൽ നിന്ന് വിപണിയിലെ ഒരു ചരക്കായി മാറും. ഈ മാറ്റം SC/ST/OBC വിദ്യാർത്ഥികളെ തകർക്കും. കാരണം, കുറഞ്ഞ ചെലവിൽ വിദ്യാഭ്യാസം നേടാൻ ഇവർ പ്രധാനമായും ആശ്രയിക്കുന്നത് പൊതു സർവ്വകലാശാലകളെയാണ്. ഒരിക്കൽ ജാതിവിവേചനം വഴി പാർശ്വവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടവർ, ഇനി ഫീസിന്റെ പേരിൽ സാമ്പത്തികമായി പുറന്തള്ളപ്പെടും.

വിസ്മരിക്കപ്പെടുന്ന ഭരണഘടനാ വ്യവസ്ഥ: ആർട്ടിക്കിൾ 15(5)

നിലവിലെ പ്രതിഷേധങ്ങളിൽ നിശബ്ദമാക്കപ്പെട്ട മറ്റൊരു പ്രധാന വിഷയമാണ് ഭരണഘടനയുടെ ആർട്ടിക്കിൾ 15(5). 2005-ലെ 93-ാം ഭരണഘടനാ ഭേദഗതിയിലൂടെ കൊണ്ടുവന്ന ഈ വ്യവസ്ഥ, മൈനോറിറ്റി സ്ഥാപനങ്ങൾ ഒഴികെയുള്ള എല്ലാ സ്വകാര്യ എയ്ഡഡ്/അൺഎയ്ഡഡ് വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങളിലും SC/ST/OBC വിഭാഗങ്ങൾക്ക് സംവരണം നൽകാൻ സർക്കാരിന് അധികാരം നൽകുന്നു.

ഭരണഘടന നൽകിയ ഈ നിർദ്ദേശം വന്ന് രണ്ട് പതിറ്റാണ്ടിന് ശേഷവും അത് നടപ്പിലാകാതെ തുടരുന്നു. ഇന്ത്യയിലിന്ന് 500-ലധികം സ്വകാര്യ സർവ്വകലാശാലകളുണ്ട്; അതായത് രാജ്യത്തെ ആകെ സർവ്വകലാശാലകളുടെ ഏകദേശം 40 ശതമാനം. എഞ്ചിനീയറിംഗ്, മാനേജ്‌മെന്റ്, മെഡിക്കൽ തുടങ്ങിയ പ്രൊഫഷണൽ വിദ്യാഭ്യാസ മേഖലകളിൽ ഇന്ന് ഇവയാണ് മുന്നിൽ. സ്വകാര്യ വ്യവസായ മേഖലകളിലേക്കുള്ള പ്രധാന നിയമന കേന്ദ്രങ്ങളും ഇവ തന്നെ. എന്നിട്ടും, ഈ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ SC/ST/OBC വിഭാഗങ്ങളുടെ പ്രാതിനിധ്യം അങ്ങേയറ്റം ദയനീയമായി തുടരുന്നു.

ഇതർത്ഥമാക്കുന്നത്, കോർപ്പറേറ്റ് മേഖലയിലെ പുതിയ തൊഴിലവസരങ്ങൾ ആസൂത്രിതമായി പാർശ്വവത്കൃത വിഭാഗങ്ങളെ ഒഴിവാക്കുന്നു എന്നാണ്. ഇതൊരു യാദൃശ്ചികതയല്ല. മറിച്ച്, വിപണിയിലൂടെ ജാതീയമായ അസമത്വത്തെ ഘടനാപരമായി പുനർനിർമ്മിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ഭരണഘടന പ്രാതിനിധ്യം വാഗ്ദാനം ചെയ്തപ്പോൾ, വിപണി നൽകിയത് ബഹിഷ്കരണമാണ്. രാഷ്ട്രീയ വർഗ്ഗമാകട്ടെ, തങ്ങളുടെ നീണ്ട നിശബ്ദതയിലൂടെ ഈ ബഹിഷ്കരണത്തിന് കുടപിടിക്കുകയും ചെയ്തു.

പ്രാതിനിധ്യമില്ലാത്ത ഇക്വിറ്റി വെറും പൊള്ളയാണ്

നിലവിലെ പ്രതിഷേധങ്ങളുടെ തന്ത്രങ്ങളിൽ ആഴത്തിലുള്ള ഒരു വൈരുദ്ധ്യമുണ്ട്. UGC ഇക്വിറ്റി റെഗുലേഷൻസ് ചർച്ച ചെയ്യുന്നത് വിദ്യാർത്ഥികൾ സ്ഥാപനത്തിനകത്ത് പ്രവേശിച്ചു കഴിഞ്ഞു നേരിടുന്ന വിവേചനങ്ങളെക്കുറിച്ചാണ്. എന്നാൽ ആർട്ടിക്കിൾ 15(5) സംസാരിക്കുന്നത് സ്ഥാപനത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശന കവാടത്തിലെ വിവേചനത്തെക്കുറിച്ചാണ്. സ്വകാര്യ സർവ്വകലാശാലകളിൽ സംവരണമില്ലാതെ, ഇക്വിറ്റി എന്നത് വെറും ബാഹ്യമായ അലങ്കാരം മാത്രമായി മാറും.

പാർശ്വവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട വിഭാഗങ്ങൾ എണ്ണത്തിൽ അദൃശ്യമായിരിക്കുന്ന ഒരു ക്യാമ്പസ് ഒരിക്കലും എല്ലാവരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒന്നായി മാറില്ല. പങ്കാളിത്തമില്ലാത്ത സംരക്ഷണം നൽകുന്നത് വെറുമൊരു പ്രതീകാത്മക നീതി മാത്രമാണ്, അല്ലാതെ ഘടനാപരമായ മാറ്റമല്ല. ഹെൽപ്പ് ലൈനുകൾക്ക് സീറ്റുകൾക്ക് പകരമാകാൻ കഴിയില്ല. കമ്മിറ്റികൾക്ക് അഡ്മിഷനുകൾക്ക് പകരമാകാൻ കഴിയില്ല. പ്രാതിനിധ്യമില്ലാത്ത നിയന്ത്രണങ്ങൾ ഒരുതരം 'ധാർമ്മിക ആശ്വാസം' നൽകിയേക്കാം, പക്ഷേ അതൊരിക്കലും സാമൂഹിക പരിവർത്തനത്തിന് വഴിതെളിക്കില്ല.