Author Image എം. ഗീതാനന്ദൻ
08 Oct 2026

'ഭൂപരിഷ്‌കരണം 2.0': യു.ഡി.എഫ്. സർക്കാർ ഭൂരഹിതരെ വീണ്ടും വഞ്ചിക്കരുത്:

യു.ഡി.എഫ്. സർക്കാർ നടപ്പാക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്ന 'ഭൂപരിഷ്‌കരണം 2.0' കേരളത്തിൻ്റെ വികസനത്തിന് വഴിയൊരുക്കില്ല. വാണിജ്യാവശ്യങ്ങൾക്ക് ഭൂമി കണ്ടെത്താൻ എന്ന പേരിൽ നടക്കുന്ന ഭൂപരിഷ്കരണ ഭേദഗതി തോട്ടംഭൂമി മുറിച്ചു വിൽക്കാനും റിയൽ എസ്റ്റേറ്റിലൂടെ കോർപറേറ്റുകളുടെ ഉടമസ്ഥതയിലേക്ക് തോട്ടംഭൂമി എത്തിച്ചേരാനും  വഴിവെക്കുകയേയുള്ളൂ. 1970-ൽ ഭൂപരിഷ്കരണത്തിലൂടെ ദലിത്-ആദിവാസികൾ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടതിന്റെ പുത്തൻ മാതൃക മാത്രമാണ് 'ഭൂപരിഷ്കരണം 2.0'. ബഹുവിളകൾക്കും ടൂറിസത്തിനും വാണിജ്യാവശ്യത്തിനും വേണ്ടി ഭൂപരിഷ്‌കരണ നിയമം ഭേദഗതി ചെയ്യുക എന്നതിന്റെ അർത്ഥം കേരളം അവസാനിപ്പിച്ച ജന്മിത്ത സമ്പ്രദായത്തിന്റെ പുതിയ രൂപം സ്ഥാപിച്ചെടുക്കുക എന്നതാണ്.

കേരള സർക്കാർ നടപ്പാക്കാനുദ്ദേശിക്കുന്ന 'ഭൂപരിഷ്കരണം 2.0' എന്ന പദ്ധതി ഭൂരാഹിത്യം ഗുരുതരമായി നേരിടുന്ന ആദിവാസി-ദലിത്-തൊഴിലാളി ഇതര ഭൂരഹിതരെ പൂർണ്ണമായും അവഗണിക്കുന്നതും, ഈ വിഭാഗം ജനങ്ങളോട് കേരളത്തിലെ സംഘടിത രാഷ്ട്രീയസമൂഹം നടത്തിയ വഞ്ചന വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുകയാണെന്ന് ഞങ്ങൾ ആശങ്കപ്പെടുന്നു. യു.ഡി.എഫിന്റെ പ്രകടന പത്രികയിൽ വ്യാജരേഖകളിലൂടെ ചിലർ കൈവശം വച്ചുവരുന്ന വിദേശതോട്ടങ്ങൾ നിയമനിർമ്മാണത്തിലൂടെ ഏറ്റെടുത്ത് ഭൂരഹിതർക്ക് പതിച്ചുനൽകുമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്തിരുന്നു. പ്രസ്‌തുത വാഗ്‌ദാനം അട്ടിമറിക്കുകയാണെന്നും ഞങ്ങൾ ആശങ്കപ്പെടുന്നു.

1960 മുതൽ കേരളത്തിൽ നടപ്പാക്കപ്പെട്ട ഭൂപരിഷ്കരണത്തിൻ്റെ മുഖ്യഗുണഭോക്താക്കൾ പാട്ടക്കുടിയാന്മാരായിരുന്ന ശൂദ്ര-സവർണ്ണ വിഭാഗങ്ങളായിരുന്നു. പട്ടികജാതി-പട്ടിക വർഗ്ഗവിഭാഗങ്ങൾ മണ്ണും പ്രകൃതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ജീവിച്ചിരുന്നവരായിരുന്നെങ്കിലും അവരെ കുടികിടപ്പുനിയമത്തിൻ്റെ പരിധിയിൽ ഒതുക്കുകയാണുണ്ടായത്. കേരളത്തിലെ ആയിരക്കണക്കിന് ഭൂരഹിതരെ കോളനിവാസികളായി മാറ്റിതീർക്കുന്നതിന് ഇത് ആക്കംകൂട്ടി. ഗോത്രവർഗ്ഗവിഭാഗങ്ങളോട് സംഘടിത രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ തുടർന്നുവന്ന ഭരണഘടനാവിരുദ്ധതയും വഞ്ചനയും ഇതിലേറെയാണ്. ജനാധിപത്യകേരളം നിലവിൽ വന്നെങ്കിലും ഭരണഘടന അനുശാസിക്കുന്ന ഗോത്രസ്വയംഭരണമോ ഭൂമി-സംസ്കാരം സംരക്ഷിക്കാനുള്ള മറ്റ് നിയമങ്ങളോ ഒരിക്കലും നടപ്പാക്കിയില്ല.

1970-കളിലെ ഭൂപരിഷ്കരണം വഴി ആദിവാസി ഭൂമി കൈവശപ്പെടുത്തിയവർക്കാണ് സ്ഥിരാവകാശം നൽകിയത്. ആദിവാസികളിൽ നിന്നും കുടിയേറ്റക്കാർ തട്ടിയെടുത്ത ഭൂമി (അന്യാധീനപ്പെട്ട ഭൂമി) തിരിച്ചെടുക്കാൻ 1975-ൽ നിയമസഭ പാസാക്കിയ ആദിവാസി സംരക്ഷണനിയമവും (KLT Act 1975) ഇടതു വലത് മുന്നണികൾ സംയുക്തമായി റദ്ദാക്കുകയാണുണ്ടായത്. പകരം ഭൂമി സർക്കാർ നൽകുമെന്ന വഞ്ചനാപരമായ മറ്റൊരു നിയമം നിർമ്മിച്ചുകൊണ്ടാണ് (KLT Act 1999) ആദിവാസി ഭൂനിയമം അട്ടിമറിച്ചത്. സംഘടിത രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ കേരളത്തിൽ നടപ്പാക്കിയ ആദിവാസിവിരുദ്ധ നയങ്ങൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞതുമുതൽ ദലിത് ആദിവാസി ഭൂരഹിത വിഭാഗങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ 4 ദശകങ്ങളായി പ്രക്ഷോഭരംഗത്താണ്.

അന്യാധീനപ്പെട്ട ഭൂമി തിരിച്ചുകിട്ടാനുള്ള പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, ഭൂമി കയ്യേറ്റസമരങ്ങൾ, കുടിൽകെട്ടൽ സമരം, മുത്തങ്ങ സമരം, ആറളം സമരം, ചെങ്ങറ, അരിപ്പ, തിരുവോണപ്പുറം, കള്ളിചിത്രസമരം, തൊവരിമല സമരം, കടപ്പാറ സമരം തുടങ്ങി നിരവധി മേഖലയിൽ ഭൂസമരങ്ങൾ ഉയർന്നുവന്നു. ഭൂരഹിതർക്ക് ജീവിക്കാനുള്ള കൃഷിഭൂമി നൽകുക എന്നത് ആധുനിക കേരളത്തിലെ മുഖ്യമായ രാഷ്ട്രീയാവശ്യമായി മാറ്റിയെടുക്കുന്നതിൽ മേൽപറഞ്ഞ സമരങ്ങൾ ഗണ്യമായ പങ്കുവഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. അരനൂറ്റാണ്ടുകാലമായി കേരളം ചർച്ച ചെയ്‌തുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഭൂമിയുടെ രാഷ്ട്രീയത്തിന് യു.ഡി.എഫ്. സർക്കാരിൻ്റെ 'ഭൂപരിഷ്‌കരണം 2.0' യാതൊരു പരിഗണനയും നൽകിയില്ല എന്നത് ഖേദകരമാണ്.

1970-കളിലെ ഭൂപരിഷ്‌കരണം വഴി പാട്ടക്കുടിയാന്മാർക്കും കുടികിടപ്പുകാർക്കുമായി 36 ലക്ഷത്തോളം പേർക്ക് സ്വന്തമായി ഭൂമി കിട്ടിയതായാണ് കണക്കുകളെങ്കിലും, പട്ടികജാതി-പട്ടികവർഗ്ഗവിഭാഗങ്ങൾക്ക് കുടികിടപ്പുമാത്രമാണ് ലഭിച്ചത്. മണ്ണിൽ പണിയെടുത്തത് അടിമവർഗ്ഗങ്ങളായിരുന്ന ദലിതരായിരുന്നെങ്കിലും കൃഷിഭൂമിയിൽ സ്ഥിരാവകാശം ലഭിക്കാതിരിക്കാൻ കുടിയാന്മ പരിഷ്കാരത്തിന് മുമ്പ് (Tenancy Regulation) കുടികിടപ്പ് നിയമം (3 സെൻ്റ്, 5 സെന്റ്, 10 സെന്റ് എന്നീ ക്രമത്തിൽ) ആദ്യം നടപ്പാക്കി. മിച്ചഭൂമി വിതരണം വെറും പ്രഹസനമാക്കി മാറ്റിയതായാണ് കണക്കുകൾ വ്യക്തമാക്കുന്നത്. മിച്ചഭൂമി ഏറ്റെടുക്കുകയും വിതരണം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നതിൽ റവന്യൂ വകുപ്പ് കേന്ദ്രീകരിച്ച് ഏറെ തിരിമറികൾ നടന്നിരുന്നു എന്നാണ് സി.എ.ജി. റിപ്പോർട്ട് ഉൾപ്പെടെ വ്യക്തമാക്കുന്നത്.

ഭൂപരിധി ലംഘിച്ച് ഭൂമി കൈവശം വച്ചുവരുന്ന കേസുകളിൽ വ്യവഹാരം മന്ദഗതിയിലാക്കുന്നതിനാൽ പരിധിയിൽ കവിഞ്ഞ ഭൂമി കൈവശം വെച്ചുവരുന്നവർ നിരവധിയാണ്. മിച്ചഭൂമിയായി ഏറ്റെടുത്ത ഭൂമിയുടെ വിതരണമാകട്ടെ വളരെ മന്ദഗതിയിലുമാണ്. 2010 വരെ മിച്ചഭൂമിയായി വിതരണം ചെയ്‌തത്‌ 29,443 ഹെക്‌ടർ ഭൂമിയാണ്. ഇതിൽ പട്ടികജാതി-പട്ടികവർഗ്ഗവിഭാഗങ്ങൾക്ക് ചെറിയ ശതമാനം ഭൂമി നൽകിയതായി കണക്കുകൾ പറയുന്നുണ്ടെങ്കിലും ബഹുഭൂരിപക്ഷം പേർക്കും ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിന് സൗകര്യം ചെയ്തിട്ടില്ല. ഭൂരാഹിത്യത്തിൻ്റെ നേർചിത്രമാണ് കേരളത്തിലെ പെരുകികൊണ്ടിരിക്കുന്ന ദലിത് 'കോളനികൾ'. ഒന്നരദശകം മുൻപ് കേരളത്തിലെ പട്ടികജാതി - വർഗ്ഗ സങ്കേതങ്ങളുടെ എണ്ണം 26,000 മായിരുന്നു. ലക്ഷംവീടുകളും, തോട്ടം മേഖലയിലെ ലായങ്ങളും പുതിയ സങ്കേതങ്ങളും കണക്കിലെടുക്കുമ്പോൾ ഇവയുടെ എണ്ണം അര ലക്ഷത്തിൽ കവിയാനിടയുണ്ട്. 'കോളനികൾ' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ദലിത് ആദിവാസി സങ്കേതങ്ങൾ ഭൂപരിഷ്‌കരണത്തിന്റെ അനന്തരഫലമാണെന്ന് പറയാം. മേൽപറഞ്ഞ വസ്‌തുതകൾ നിലനിന്നിട്ടും യു.ഡി.എഫ്. സർക്കാർ പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന 'ഭൂപരിഷ്‌കരണം 2.0' പദ്ധതി യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ അഭിസംബോധന ചെയ്തില്ല.

1990 കളിൽ ഭൂസമരങ്ങൾ ശക്തിപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്നപ്പോൾ ഭൂരഹിതർക്ക് ഭൂമി നൽകാൻ കൃഷി ഭൂമി എവിടെ എന്ന മറുചോദ്യമാണ് സംഘടിത രാഷ്ട്രീയപാർട്ടികൾ ഉന്നയിച്ചത്. ഭൂപരിഷ്‌കരണം നടന്നതോടെ കൃഷിഭൂമി തുണ്ടംതുണ്ടമായി (fragmentize) മാറ്റപ്പെട്ടെന്നും ഭൂമിയിലേറെയും സ്വകാര്യവ്യക്തികളുടെ ഉടമസ്ഥതയിലായി മാറിയതിനാൽ കൃഷിഭൂമി എന്ന ആവശ്യം സാമൂഹിക സംഘർഷങ്ങൾക്ക് കാരണമാകും എന്നുവരെ ഇടതുപക്ഷപ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ നേതൃത്വങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കുകയുണ്ടായി. ഭൂപരിഷ്കരണം വഴി കൃഷിഭൂമി തുണ്ടുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടു (fragmentize) എന്നത് ശരിയാണ്. എന്നാൽ കൃഷിഭൂമിയുടെ മൃഗീയഭൂരിപക്ഷവും തോട്ടഭൂമിയായി കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന വസ്തുതയാണ് 1970 ലെ ഭൂപരിഷ്കരണത്തിന് ശേഷം മറച്ചുവെക്കപ്പെട്ടത്.

കേരളത്തിൽ ഭൂരഹിതരായ ദലിത് - ആദിവാസികൾക്ക് നൽകാൻ ഭൂമിയില്ലെന്ന കെട്ടുകഥ ഭൂസമരങ്ങൾ ശക്തിപ്പെട്ടതോടെ വലിയൊരളവുവരെ പൊളിഞ്ഞു കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. പുരോഗമന കേരളം ദശകങ്ങളായി മറച്ചുവച്ചിരുന്ന തോട്ടംഭൂമിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വസ്‌തുതകളാണ് 2010-ന് ശേഷം പുറത്തുവന്നത്. കേരളത്തിലെ കൃഷിയോഗ്യമായ ഭൂമിയുടെ ഏതാണ്ട് 66% ത്തോളം തോട്ടം ഭൂമിയായി പരിവർത്തനപ്പെട്ടിരുന്നു എന്നും അവയിലേറെയും നിയമവിരുദ്ധമായി കൈവശം വച്ചുവരികയാണെന്നുമുള്ള വസ്‌തുത പുറത്തുവന്നു.

ഭൂപരിഷ്കരണ നിയമമനുസരിച്ച് ജന്മിത്ത സമ്പ്രദായത്തിന് അറുതി വരുത്തുകയും, വ്യക്തികൾക്കും കുടുംബങ്ങൾക്കും കൈവശം വെക്കാവുന്ന ഭൂമിക്ക് പരിധി നിശ്ചയിച്ചിട്ടുമുണ്ട്. എന്നാൽ നാണ്യവിളകൾ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിന് വേണ്ടിയെന്ന ആനുകൂല്യം നൽകി തോട്ടവിളകൾ കൃഷിചെയ്യുന്നവർക്ക് പരിധിയില്ലാതെ കൈവശം വെക്കാൻ അനുമതി നൽകിവന്നു. ഈ ഇളവുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ കേരളത്തിലെ കൃഷിഭൂമിയുടെ മൃഗീയഭൂരിഭാഗവും ചെറുതും വലുതുമായ തോട്ടഉടമകളുടെയും സർക്കാർ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള കമ്പനികളുടെയും കൈയിൽ പെട്ടുകിടക്കുകയാണ്. കേരളത്തിൻ്റെ സാമ്പത്തിക വികസനത്തിലോ, കാർഷികോൽപാദനത്തിലോ തോട്ടം സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ കാര്യമായ പങ്കുവഹിക്കുന്നില്ല. സർക്കാർ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള തോട്ടങ്ങൾ നിലനിർത്താൻ പൊതുഖജനാവിൽ നിന്നും കോടിക്കണക്കിന് രൂപയാണ് ചെലവാക്കുന്നത്. പശ്ചിമഘട്ടമേഖലയിലെ പാരിസ്ഥിതിക നാശത്തിൽ മേൽപറഞ്ഞ തോട്ടം സമ്പദ് വ്യവസ്ഥ വഹിക്കുന്ന പങ്ക് ചെറുതല്ല. മേൽപറഞ്ഞ തോട്ടം ഭൂമിയുടെ മൂന്നിൽ രണ്ട് ഭാഗവും നിയമവിരുദ്ധമായി കൈവശം വച്ചുവരുന്നതായതിനാൽ സർക്കാരിന് നിയമനിർമ്മാണത്തിലൂടെ ഏറ്റെടുക്കാവുന്നതാണ്.

കൊളോണിയൽ അധിനിവേശകാലം മുതൽ ആരംഭിച്ച തോട്ടങ്ങൾ ജനാധിപത്യസംവിധാനം നിലവിൽ വന്നതുമുതൽ സർക്കാർ ഏറ്റെടുക്കേണ്ടതായിരുന്നു. ഇന്ത്യാ ഇൻഡിപെൻഡൻസ് ആക്റ്റ് പ്രാബല്യത്തിൽ വന്നതോടെ തോട്ടങ്ങൾ ദേശസാൽക്കരിക്കുന്നതിന് പകരം അവ നിലനിർത്തുന്ന സമീപനമാണ് സർക്കാരുകൾ തുടർന്നുവന്നത്. കുത്തകക്കമ്പനികളായ ടാറ്റ പോലുള്ളവർക്ക് വ്യാജരേഖകൾക്ക് സാധുത നൽകാൻ നിയമനിർമ്മാണം വരെ നടത്തിക്കൊടുത്തു. വിദേശികൾ വിട്ടുപോയ തോട്ടങ്ങളെല്ലാം വ്യാജആധാരങ്ങളിലൂടെ പുത്തൻപണക്കാർക്ക് കൈവശം വെക്കാൻ സർക്കാർ പച്ചക്കൊടി കാട്ടികൊണ്ടിരുന്നു.

ഇടനാടൻ മേഖലയിലെ ജന്മിത്ത വാഴ്‌ച അവസാനിപ്പിക്കുന്നതിന്റെ ഭാഗമായി ശൂദ്ര - സവർണ്ണ വിഭാഗങ്ങൾക്ക് സ്ഥിരാവകാശം എന്ന 'പുരോഗമന' നടപടിക്കിടയിൽ തോട്ടം മേഖലയിൽ നടന്ന മേൽപറഞ്ഞ ദേശവിരുദ്ധ പ്രവർത്തനം ഫലപ്രദമായി മറച്ചുവെക്കാൻ കഴിഞ്ഞു. തോട്ടം ഭൂമി ദേശസാൽക്കരണമെന്ന ആവശ്യം കയ്യൊഴിഞ്ഞ രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, 1971-ൽ സ്വകാര്യഭൂവുടമകൾ കൈവശം വച്ചുവന്നിരുന്ന സ്വകാര്യവനങ്ങൾ ദേശസാൽക്കരിക്കാൻ (Kerala Private Forest - Vesting & Assignment- Act 1971) കൊണ്ടുവന്നു. ഭൂപരിഷ്‌കരണം നിയമം വഴി കണ്ടെത്തിയ ഭൂമിയുടെ എത്രയോ ഇരട്ടിയായിരുന്നു സ്വകാര്യവനങ്ങൾ. ഇവ നിക്ഷിപ്തമാക്കാനും പതിച്ചുകൊടുക്കാനുമുള്ള നിയമനിർമ്മാണത്തിൻ്റെ മറവിലാണ് ലക്ഷക്കണക്കിന് ഏക്കർ വനഭൂമി വെട്ടിവെളുപ്പാക്കി തോട്ടങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്നത്. പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങൾ കൈക്കലാക്കിയ ഭൂമി എസ്റ്റേറ്റുകളായി പരിവർത്തനപ്പെടുത്തിയത് കൂടാതെ, കൂടുതൽ ഭക്ഷ്യവിളകൾ ഉൽപാദിപ്പിക്കാനുള്ള കേന്ദ്ര - സംസ്ഥാന സർക്കാർ സഹായത്തോടെ കാടുവെട്ടി തോട്ടങ്ങളാക്കിയവർ നിരവധിയാണ്. 1971-ലെ നിയമമനുസരിച്ച് ദേശസാൽക്കരിച്ച വനഭൂമി റിസർവ് ഫോറസ്റ്റിൽ എത്തിയില്ല. അതിലേറെയും തോട്ടങ്ങളാക്കി മാറ്റുകയും, കേരളത്തിൻ്റെ പാരിസ്ഥിതിക വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് ആഘാതമേൽപ്പിക്കുന്ന മറ്റ് പദ്ധതികളാക്കി മാറ്റുകയുമാണുണ്ടായത്. കേരള സർക്കാരിൻ്റെ പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങളിലെ തോട്ടങ്ങൾ മാത്രം 2 ലക്ഷം ഏക്കർ വരും. നിക്ഷിപ്‌ത വനഭൂമി നിയമമനുസരിച്ച് ദലിത് - ആദിവാസി വിഭാഗങ്ങൾക്ക് ഭൂമി നൽകാൻ നിയമമുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും കേരളത്തിൽ അത് നടപ്പാക്കിയില്ല.

തോട്ടഭൂമിയിലേറെയും പാട്ടഭൂമിയാണെന്ന കെട്ടുകഥയ്ക്ക് 2010 ഓടെ അന്ത്യം കുറിച്ചുകഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. കേരളത്തിലെ തോട്ടങ്ങളിൽ 90% വും പാട്ടഭൂമിയല്ലെന്നും, ഇന്ത്യ ഇൻഡിപെൻഡൻസ് ആക്റ്റ് നിലവിൽ വന്നതിന് ശേഷം സർക്കാരിൽ നിക്ഷിപ്തമാവേണ്ടതാണെന്നും ഇപ്പോൾ വസ്‌തുതകളിലൂടെ വെളിവാക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. സർക്കാർ ഏറ്റെടുക്കേണ്ട വിദേശതോട്ടങ്ങൾ വ്യാജരേഖകളിലൂടെ പലരും കൈക്കലാക്കിയവയാണെന്നും, നിയമവിരുദ്ധപ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെയാണ് കൈവശം വച്ചുവരുന്നതെന്നും ഡോ. രാജമാണിക്യം കമ്മീഷന്റെ പഠന റിപ്പോർട്ട് വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. മധ്യതിരുവിതാംകൂറിലെ തോട്ടം ഭൂമിയുടെ ഉടമസ്ഥാവകാശം പരിശോധിച്ചതിനെ തുടർന്ന് തോട്ടങ്ങളിലേറെയും സർക്കാരിൽ നിക്ഷിപ്‌തമാക്കേണ്ടതാണെന്നും നിയമനിർമ്മാണത്തിലൂടെ ഏറ്റെടുക്കാവുന്നതാണെന്നും ഡോ. രാജമാണിക്യം റിപ്പോർട്ട് ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. മധ്യതിരുവിതാംകൂറിൽ മാത്രം 5 ലക്ഷം ഏക്കറിലധികം ഭൂമിയുണ്ടെന്ന് സ്ഥിരീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. വയനാട്, പാലക്കാട്, മലപ്പുറം തുടങ്ങിയ ഉത്തരമേഖലകളിലെ തോട്ടങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥാവകാശം കൂടി പരിശോധിക്കുകയാണെങ്കിൽ വ്യാജരേഖകളിലൂടെ കൈവശം വച്ചുവരുന്ന ഭൂമിയും സർക്കാർ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള തോട്ടങ്ങൾ കൂടി പരിഗണിക്കുമ്പോൾ തോട്ടംഭൂമിയുടെ അളവ് ഇതിൻ്റെ ഇരട്ടിയായി മാറും.

മേൽപറഞ്ഞ വസ്തു‌തകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് ഒരു സമഗ്രഭൂപരിഷ്‌കരണം ആവശ്യമാണെന്ന് ദലിത് - ആദിവാസി ഭൂരഹിതർ ആവശ്യപ്പെടുന്നതും, നിയമനിർമ്മാണത്തിലൂടെ വ്യാജരേഖകളിലൂടെ കൈവശം വച്ചുവരുന്ന തോട്ടങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെടുന്നതും. കേരളം ഇപ്പോൾ തുടർന്നുവരുന്ന വികസനനയങ്ങൾ പൊളിച്ചെഴുതാനും, പ്രകൃതി വിഭവാശ്രിത സമൂഹങ്ങൾക്ക് ഭൂമിയിലുള്ള അവകാശം ഉറപ്പാക്കാനും, ഭൂമിയെ ഉല്പാദനക്ഷമമാക്കാനും, കാലാവസ്ഥാവ്യതിയാനവും ഭൂമിയുടെ നിലനില്‌പിന് ഭീഷണിയായി മാറുന്ന പാരിസ്ഥിതിക വെല്ലുവിളികൾ കണക്കിലെടുത്തും ഭൂബന്ധങ്ങളുടെ പരിഷ്കരണത്തിനും ഭൂവിനിയോഗത്തിനുമുള്ള ഒരു സമഗ്ര ഭൂപരിഷ്‌കരണ സമീപനമാണ് സർക്കാർ കൈക്കൊള്ളേണ്ടത്.

കേരള സർക്കാർ നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്ന 'ഭൂപരിഷ്‌കരണം 2.0' എന്ന പദ്ധതി കേരളത്തിൻ്റെ പുരോഗതിക്ക് വഴിയൊരുക്കില്ല. വാണിജ്യാവശ്യങ്ങൾക്ക് ഭൂമി കണ്ടെത്തിക്കൊടുക്കാനുള്ള (Land Pooling) ഒരു പരിഷ്കാരമാണ് ലക്ഷ്യം വെക്കുന്നതെങ്കിലും ഭൂപരിഷ്കരണ ഭേദഗതിയിലൂടെ തോട്ടം ഭൂമി ബഹുവിളകളാക്കുക വഴി തോട്ടം ഭൂമി മുറിച്ചു വിൽക്കാനും, തോട്ടം ഭൂമി റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ് കമ്പോളം വഴി കോർപ്പറേറ്റ് ഭൂവുടമസ്ഥതയിലേക്ക് എത്തിച്ചേരുകയേയുള്ളൂ.

അര നൂറ്റാണ്ട് മുൻപ് കേരളത്തിലെ പാർശ്വവൽകൃതരായ ദലിത് - ആദിവാസി ഭൂരഹിതർ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ട ചരിത്രത്തിൻ്റെ പുത്തൻ മാതൃകമാത്രമാണ് കേരള സർക്കാരിൻ്റെ 'ഭൂപരിഷ്കരണം 2.0'. ദശകങ്ങളായി ആദിവാസി - ദലിത് ഭൂരഹിതർ നടത്തിയ പ്രക്ഷോഭങ്ങൾ കേരളത്തിൻ്റെ പൊതുമനസ്സാക്ഷിയിൽ ഭൂമി ഒരു രാഷ്ട്രീയപ്രശ്‌നമായി ഉയർത്തിയിട്ടുണ്ട്. അത് അംഗീകരിക്കാൻ യു.ഡി.എഫ്. സർക്കാർ തയ്യാറാകണം.

ഒരു സമഗ്രഭൂപരിഷ്‌കരണത്തിന് സർക്കാർ തയ്യാറാണെങ്കിൽ താഴെ പറയുന്ന അഭിപ്രായങ്ങളും നിർദ്ദേശങ്ങളും പരിഗണിക്കണമെന്ന് അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു:

ഭൂനിയമ പരിഷ്‌ക്കാരങ്ങളെക്കുറിച്ച് ആലോചിക്കുമ്പോൾ ഒരു ജനാധിപത്യസർക്കാരിൻ്റെ ആദ്യ പരിഗണനയിൽ വരേണ്ടത് വ്യാജരേഖകളിലൂടെ നിയമവിരുദ്ധമായി കൈവശം വച്ചുവരുന്ന തോട്ടങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കാനുള്ള നിയമനിർമ്മാണം നടത്തുക എന്നതാണ്. മേൽപറഞ്ഞ തോട്ടങ്ങൾ സർക്കാർ ഏറ്റെടുത്താൽ ദലിത് - ആദിവാസി - തോട്ടം തൊഴിലാളികൾക്കും ഇതരഭൂരഹിതർക്കും നൽകാനുള്ള ഭൂമി കൂടാതെ വ്യാവസായിക വാണിജ്യാവശ്യങ്ങൾക്കും പൊതുആവശ്യങ്ങൾക്കുമുള്ള ഭൂമി സർക്കാരിന് കണ്ടെത്താൻ കഴിയും. എന്നാൽ വ്യാജരേഖകളിലൂടെ കൈവശം വച്ചുവരുന്ന തോട്ടങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുമെന്ന യു.ഡി.എഫ്. വാഗ്ദാനത്തിൽ നിന്നും പിറകോട്ടുപോയി, തോട്ടംഭൂമി ബഹുവിളകളാക്കി മാറ്റാൻ ഭൂപരിഷ്കരണ നിയമം ഭേദഗതി ചെയ്‌താൽ റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ് ലോബികളുടെ കയ്യിൽ ഭൂമി എത്തിച്ചേരുകയും തോട്ടം ഭൂമി മുറിച്ചുവിൽക്കുന്നതിന് നിയമസാധുത ലഭിക്കുകയും ചെയ്യും. ഇതിനകം നടന്ന എല്ലാ നിയമവിരുദ്ധ കൈമാറ്റങ്ങൾക്കും സാധുത ലഭിക്കുകയും ചെയ്യും. ഭൂരഹിതർക്ക് ഭൂമി ലഭിക്കില്ലെന്ന് മാത്രമല്ല, കാർഷിക വ്യാവസായിക - വാണിജ്യാവശ്യങ്ങൾക്ക് ഭൂമി ലഭ്യമാക്കാൻ സർക്കാരിന് ലാന്റ് പൂളിംഗ് സാധ്യമല്ലാതാക്കുകയും ചെയ്യും. യു.ഡി.എഫ്. സർക്കാർ പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന 'ഭൂപരിഷ്കരണം 2.0' പശ്ചിമഘട്ടമേഖലയിലെ തോട്ടം ഭൂമിയെ റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ് കമ്പോളത്തിലെത്തിക്കാനും, പശ്ചിമഘട്ട മേഖലയിലെ പാരിസ്ഥിതിക ആവാസവ്യവസ്ഥയ്ക്ക് ഗുരുതരമായ പ്രത്യാഘാതം സൃഷ്‌ടിക്കുകയും ചെയ്യും.

ജന്മിത്തം അവസാനിപ്പിച്ച 1970-കളിലെ ഭൂപരിഷ്‌കരണത്തിൻ്റെ സുപ്രധാനമായ ഒരുവശം കൈവശഭൂമിക്ക് പരിധി നിർണ്ണയിച്ചു എന്നതാണ്. ഭൂപരിഷ്കരണ നിയമമനുസരിച്ചുള്ള ഭൂപരിധി എല്ലാവർക്കും, എല്ലാ ഇനം ഭൂമികൾക്കും ബാധകമാണ്. ചില ഇനം തോട്ടവിളകൾ കൃഷി ചെയ്യുന്നതിന് മാത്രമാണ് ഭൂപരിധിയിൽ ഇളവ് നൽകുന്നത്. തോട്ടം ഭൂമി ബഹുവിളകളാക്കുകയോ, മറ്റ് ആവശ്യങ്ങൾക്ക് വേണ്ടി തരം മാറ്റുകയോ ചെയ്യുകയാണെങ്കിൽ മറ്റിനം കൃഷിഭൂമിപോലെ ഭൂപരിഷ്കരണ നിയമപ്രകാരം ഭൂപരിധി ബാധകമാക്കുകയും, ഭൂപരിധിക്കുപരിയായ ഭൂമി സർക്കാർ ഏറ്റെടുക്കേണ്ടതുമാണ്. ഈ നിയമത്തിന് യാതൊരു അവ്യക്തതകളുമില്ല. കേരളത്തിൽ വ്യാവസായിക - വാണിജ്യാവശ്യത്തിന് ഭൂമി ലഭിക്കാത്തതിന് തടസ്സം ഭൂപരിഷ്കരണ നിയമത്തിലെ ഭൂപരിധിയാണെന്ന സർക്കാർ നിഗമനം വസ്തുതയ്ക്ക് നിരക്കുന്നതല്ല. ബഹുവിളകൾക്കും, ടൂറിസത്തിനും മറ്റ് വാണിജ്യാവശ്യത്തിനും വേണ്ടി ഭൂപരിഷ്‌കരണ നിയമം ഭേദഗതി ചെയ്യുക എന്നതിന്റെ അർത്ഥം കേരളം അവസാനിപ്പിച്ച ജന്മിത്ത സമ്പ്രദായത്തിന്റെ പുതിയരൂപം സ്ഥാപിച്ചെടുക്കലാണ്. ദേശീയതലത്തിൽ ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ മുന്നോട്ടുവച്ച ഭൂപരിഷ്ക്കരണ പദ്ധതിയിൽ, കേരള ഭൂപരിഷ്കരണ നിയമത്തിലുള്ളതിനേക്കാൾ കുറഞ്ഞ ഭൂപരിധിയാണ് നിർദ്ദേശിച്ചിരുന്നത്. ജനസംഖ്യാ വർദ്ധനവിൻ്റെ പേരിൽ ഭൂമിയുടെ ആവശ്യത്തിൽ ഏറെ സമ്മർദ്ദം നേരിടുന്ന കേരളത്തിൽ ഭൂപരിധി ഉയർത്തുന്നതും, ഭൂപരിഷ്‌കരണ നിയമം അട്ടിമറിക്കുന്നതും ഏറെ പ്രത്യാഘാതമുണ്ടാക്കും. ഭൂപരിഷ്ക്കരണ നിയമം നടപ്പാക്കിയതിന് ശേഷമുള്ള നിരവധി വ്യവഹാരങ്ങളെ ബാധിക്കും. ഭൂവിനിയോഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മേഖലയിൽ നിയമവാഴ്‌ച അവസാനിക്കുകയും അരാജകത്വം നിലവിൽ വരികയും ചെയ്യും.

പശ്ചിമഘട്ട മേഖലയിലെ ഭൂബന്ധങ്ങളിലും ഭൂവുടമസ്ഥതയിലുള്ള മാറ്റങ്ങൾ ഏറെ ബാധിക്കുക പരമ്പരാഗത സമൂഹങ്ങളായ ആദിവാസികളെയാണ്. 1970-കളിലെ ഭൂപരിഷ്‌കരണം ആദിവാസികളെ പാരമ്പര്യഭൂമിയിൽ നിന്നും പിഴുതെറിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. കുടിയേറ്റക്കാർക്കും പാട്ടക്കാർക്കും ഭൂവുടമസ്ഥത ഉറപ്പുവരുത്തിയപ്പോൾ ആദിവാസികളുടെ ഭൂവുടമസ്ഥതയും പരമ്പരാഗത അവകാശങ്ങളും അവഗണിക്കപ്പെട്ടു. വനഭൂമിയിലും (അതിലേറെയും ആദിവാസികളുടെ പരമ്പരാഗത അധിവാസ മേഖലകളായിരുന്നു) ആദിവാസിഭൂമിയിലുള്ള കയ്യേറ്റങ്ങൾ ക്രമപ്പെടുത്താൻ നിയമങ്ങളും ചട്ടങ്ങളുമുണ്ടാക്കിയപ്പോൾ ആദിവാസികളുടെ ഭൂഅവകാശങ്ങൾ സംരക്ഷിച്ചില്ല. 1975 ലെ അന്യാധീനപ്പെട്ട ഭൂമി തിരിച്ചെടുക്കാനുള്ള നിയമം (KLT Act 1975) ദുർബ്ബലപ്പെടുത്തി. ആദിവാസികളുടെ പരമ്പരാഗത ഭൂമിയിലെ അവകാശങ്ങൾ ക്രമപ്പെടുത്താതെ തുടരുന്നതിനാൽ കയ്യേറ്റങ്ങൾ ഇപ്പോഴും തുടരുന്നു. 2006-ലെ വനാവകാശ നിയമമനുസരിച്ച് നൽകിയ ഭൂമിയിലും പട്ടയഭൂമിയിലും കയ്യേറ്റങ്ങൾ തുടരുകയാണ്. അട്ടപ്പാടിയാണ് ഇന്ന് കേരളത്തിൽ ഇതിന്റെ പരീക്ഷണശാല. വാണിജ്യാവശ്യത്തിന് ഭൂമി കണ്ടെത്താനും, തോട്ടങ്ങൾ ബഹുവിളകളാക്കാനും പഠനം നടത്തുന്ന സർക്കാർ ആദിവാസി ഭൂമിയിലെ കയ്യേറ്റങ്ങളിൽ നോക്കുകുത്തികളാകുന്നു. ആദിവാസി ഭൂമി സംരക്ഷിക്കാനും, കയ്യേറ്റം തടയാനും, സ്വയംഭരണനിയമം നടപ്പാക്കാനും കേരളത്തിലെ ആദിവാസികൾ ദശകങ്ങളായി സമരരംഗത്താണ്. ഭൂപരിഷ്കരണ നിയമം ഭേദഗതി ചെയ്യാൻ സർക്കാർ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ ആദിവാസി സമൂഹത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ കണ്ടില്ലെന്ന് നടിക്കുന്നത് ഒരു ജനാധിപത്യസമൂഹത്തിന് നിരക്കുന്നതല്ല. 'ഭൂപരിഷ്‌കരണം 2.0' എന്ന യു.ഡി.എഫ്. പദ്ധതി ഗോത്രവർഗ്ഗ വിഭാഗങ്ങൾക്ക് ഭൂമിയിലുള്ള അവകാശവും സ്വയംഭരണവും (പെസ നിയമം ഉൾപ്പെടെ) വാഗ്‌ദാനം ചെയ്‌ത യു.ഡി.എഫ്. പ്രകടനപത്രികയിൽ നിന്നുള്ള പിറകോട്ടുപോക്കാണ്.

യു.ഡി.എഫ്. സർക്കാരിൻ്റെ ഭൂപരിഷ്‌കരണ നിയമഭേദഗതിയോടൊപ്പം ഏറെ പ്രതിലോമകരമായ ആശയമാണ് തണ്ണീർത്തടനിയമം പരിഷ്ക്കരിക്കണമെന്ന ആശയവും. കഴിഞ്ഞ ഒരു ദശകത്തിനുള്ളിൽ ഭൂമിയുടെ തരം മാറ്റൽ നടപടിക്ക് ഇളവുകൾ നൽകിയതോടെ നെൽവയലുകളും തണ്ണീർതടങ്ങളും വ്യാപകമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുകയാണ്. മാത്രമല്ല യു.ഡി.എഫ്. സർക്കാരിന്റെ പ്രഖ്യാപിത ടൂറിസം പദ്ധതികൂടി നടപ്പാവുകയാണെങ്കിൽ തീരദേശമത്സ്യതൊഴിലാളി സമൂഹങ്ങളെയും, ജലസ്രോതസ്സുകളെ ഉപജീവനത്തിനും സേവനത്തിനും ഉപയോഗിക്കുന്ന പരമ്പരാഗത സമൂഹങ്ങളെയും മത്സ്യബന്ധനസമൂഹങ്ങളെയും തൊഴിലിടങ്ങളിൽ നിന്നും വാസസ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്നും പിഴുതെറിയുമെന്ന കാര്യത്തിൽ തർക്കമില്ല. തണ്ണീർത്തടനിയമം സംരക്ഷിക്കപ്പെടണമെന്ന് മാത്രമല്ല നിയമം ശക്തിപ്പെടുത്താനും പരമ്പരാഗത തൊഴിൽ സമൂഹങ്ങളുടെ - ഉൾനാടൻ മത്സ്യതൊഴിലാളികൾ, പ്രകൃതി വിഭവാശ്രിത സമൂഹങ്ങൾ, തീരദേശ മത്സ്യബന്ധന-വിപണന സമൂഹങ്ങൾ, പൊക്കാളി - കൈപ്പാട് മേഖലയിലെ കർഷക പരമ്പരാഗതസമൂഹങ്ങൾ നിയന്ത്രണത്തിലുള്ള പ്രകൃതിവിഭവ മേഖലകളും വാസസ്ഥലങ്ങളും ഭൂമിയും സംരക്ഷിക്കാൻ പ്രത്യേക നിയമനിർമ്മാണം ഭൂപരിഷ്കരണ നടപടിയുടെ ഭാഗമായി പരിഗണിക്കപ്പെടേണ്ടതാണ്. 1970-കളിലെ ഭൂപരിഷ്കരണം ആദിവാസിമേഖലയെ അവഗണിച്ചതിന് സമാനമായ അവഗണന ഉൾനാടൻ പ്രകൃതിവിഭവ മേഖലയും തീരദേശമേഖലയും അനുഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്. യു.ഡി.എഫ്. സർക്കാർ ടൂറിസം സോണുകളെക്കുറിച്ച് ആലോചിക്കുമ്പോൾ സമാനമായി പരിഗണിക്കപ്പെടേണ്ട ഒരു നിയമനിർമ്മാണമാണ് തീരദേശ ഉൾനാടൻ മത്സ്യവിഭവമേഖലയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടത്. മേൽപറഞ്ഞ തദ്ദേശീയ സമൂഹങ്ങളുടെ വിഭവ വാസസ്ഥല മേഖലയെയും ഭൂമിയെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സംരക്ഷിതമേഖലയ്ക്ക് പുറത്ത് ടൂറിസം സോണുകൾ സ്ഥാപിക്കുന്ന കാഴ്ചപ്പാടാണ് ഭൂപരിഷ്കരണത്തിൻ്റെ ഭാഗമായി പരിഗണിക്കേണ്ടത്.

കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനത്തിൻ്റെയും കേരളത്തിൻ്റെ പാരിസ്ഥിതിക പ്രാധാന്യമുള്ള മേഖലകളുടെ തകർച്ചയുടെയും ഫലമായി പ്രകൃതി ദുരന്തങ്ങൾ ഒരു നിത്യസംഭവമായി മാറിക്കഴിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. തോട്ടം മേഖല പുനർഘടനാത്മകമായി വിധേയമാക്കിക്കൊണ്ടുള്ള ഭൂപരിഷ്‌കരണ നടപടികൾ മേൽപറഞ്ഞ യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കൂടി കണക്കിലെടുത്തുകൊണ്ടാകണം. ഇത്തരം യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ യു.ഡി.എഫ്. സർക്കാർ മുന്നോട്ടുവച്ച 'ഭൂപരിഷ്കരണം 2.0' പരിഗണിച്ചിട്ടേ ഇല്ല.

വ്യാജരേഖകളിലൂടെ കൈവശം വെക്കുന്ന മുഴുവൻ തോട്ടങ്ങളും നിയമനിർമ്മാണത്തിലൂടെ ഏറ്റെടുത്ത് ഭൂരഹിതർക്ക് നൽകുക.

തോട്ടംഭൂമി ബഹുവിളകളാക്കാൻ അനുമതി നൽകുന്നുണ്ടെങ്കിൽ, സർക്കാർ ഏറ്റെടുക്കേണ്ട തോട്ടങ്ങൾക്ക് അനുമതി നൽകാതിരിക്കുക (വ്യാജരേഖതോട്ടങ്ങൾ). തോട്ടം ഭൂമി ബഹുവിളകളാക്കാൻ അനുമതി നൽകുമ്പോൾ ഭൂപരിധിക്കുപരിയായ ഭൂമി സർക്കാർ ഏറ്റെടുക്കുക.

ഭൂപരിഷ്കരണ നിയമമനുസരിച്ചുള്ള ഭൂപരിധി ഉയർത്താതിരിക്കുക.

ദലിത് ആദിവാസി തോട്ടം തൊഴിലാളി ഇതര ഭൂരഹിതർക്ക് ഭൂമി നൽകാൻ നിയമനിർമ്മാണം നടത്തുക. അടിമത്തത്തിന് വിധേയരായവർക്കും വനഭൂമിയിൽ നിന്ന് കുടിയിറക്കപ്പെട്ടവർക്കും അതിപിന്നോക്കം നിൽക്കുന്ന ദലിത് ആദിവാസി വിഭാഗങ്ങൾക്കും പ്രത്യേക പരിഗണന നൽകുക.

സർക്കാർ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള തോട്ടങ്ങൾ ഭൂരഹിതർക്ക് നൽകാൻ നടപടിയെടുക്കുക.

സമഗ്രഭൂപരിഷ്‌കരണം നടത്തുമ്പോൾ ആദിവാസി സ്വയംഭരണം, വനാവകാശം, പ്രകൃതിവിഭവാശ്രിത സമൂഹങ്ങളുടെ ഭൂമി വാസസ്ഥലം പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ എന്നിവയും പരമ്പരാഗത അവകാശങ്ങളും സംരക്ഷിക്കാൻ ഫലപ്രദമായ നിയമങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുകയും നടപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുക.

പാരിസ്ഥിതിക നയം ഭൂപരിഷ്‌കരണത്തിൻ്റെ ഭാഗമാക്കുക. പാരിസ്ഥിതിക നയം കണക്കിലെടുത്ത് മാത്രം കൃഷിഭൂമി / തോട്ടം ഭൂമി വാണിജ്യാവശ്യങ്ങൾക്ക് കൈമാറുക.

'ഭൂപരിഷ്‌കരണം 2.0' പദ്ധതിക്ക് വേണ്ടി പഠനം നടത്താൻ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട സമിതി കേരളത്തിലെ ഒരു സമഗ്രഭൂപരിഷ്‌കരണ നിർദ്ദേശം സമർപ്പിക്കാൻ യോഗ്യതയുള്ളവരല്ല. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ പ്രസ്‌തുത നടപടി റദ്ദാക്കുകയും സാമ്പത്തിക വിദഗ്‌ധർ, അക്കാദമിക്കുകൾ, പരിസ്ഥിതി ഗവേഷകർ, ദുരന്തനിവാരണവിദഗ്‌ദർ, എസ്.സി./എസ്.ടി. പ്രതിനിധികൾ, സോഷ്യോളജിസ്റ്റുകൾ, നിയമവിദഗ്‌ധർ, വനംവകുപ്പ് പ്രതിനിധികൾ എന്നിവരെ ഉൾപ്പെടുത്തി വിപുലമായ ഒരു കമ്മീഷനെ ചുമതലപ്പെടുത്തി വിജ്ഞാപനമിറക്കുക.

(ഭൂ അവകാശ കൺവെൻഷനിൽ അംബേദ്കറൈറ്റ് ഡമോക്രാറ്റിക് ഫ്രണ്ട് (ADF) സംസ്ഥാന സമിതിക്ക് വേണ്ടി എ.ഡി.എഫ്. ജനറൽ കൺവീനർ എം. ഗീതാനന്ദൻ അവതരിപ്പിച്ച പ്രമേയം)

Share this link