എന്റെ ബിരുദ പഠനകാലത്ത് നടന്ന ഒരു പ്രതിഷേധ കൂട്ടായ്മയിലാണ് ഞാൻ ആദ്യമായി 'ജയ് ഭീം' എന്ന മുദ്രാവാക്യം കേൾക്കുന്നത്. ആ നിമിഷം ഇന്നും എന്റെ ഓർമ്മയിലുണ്ട്. അത് വെറുമൊരു അഭിവാദ്യമോ, പ്രകടനങ്ങളിൽ മുഴങ്ങിക്കേൾക്കുന്ന കേവലമൊരു മുദ്രാവാക്യമോ മാത്രമായിരുന്നില്ല; മറിച്ച്, അത് ഉച്ചരിക്കുന്ന വ്യക്തിയുടെ ജാതി, പ്രത്യയശാസ്ത്രം, രാഷ്ട്രീയം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള മുൻവിധികളിലേക്ക് പൊതുമനസ്സിനെ ഉടനടി എത്തിച്ചിരുന്ന ഒന്നായിരുന്നു. 'ജയ് ഭീം' എന്ന് വിളിക്കുന്നവർ 'അപരർ' (the 'other') അഥവാ അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട സമൂഹങ്ങളിൽ നിന്നുള്ളവരാണ് എന്നൊരു പൊതുധാരണ എപ്പോഴും നിലനിന്നിരുന്നു. സ്വന്തം രാഷ്ട്രീയം തുറന്നുപറഞ്ഞതിന്റെ പേരിൽ അവർ എന്നും വ്യതിരിക്തമായ അപരദൃഷ്ടിയോടെയാണ് വീക്ഷിക്കപ്പെട്ടത്. 'ജയ് ഭീം' എന്ന ശബ്ദം കേൾക്കുമ്പോൾ ചിലർ നെറ്റിചുളിക്കുകയോ, അസഹിഷ്ണുത പ്രകടിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യാറുണ്ടായിരുന്നു. ചിലപ്പോഴൊക്കെ, ആ വാക്ക് ഉച്ചരിക്കുന്നവരുടെ ഉദ്ദേശശുദ്ധിയെപ്പോലും ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതിന് ഞാൻ സാക്ഷിയായിട്ടുണ്ട്.

ഡോ. ബി.ആർ. അംബേദ്കർ എന്നും ഭരണഘടനയുടെ ശില്പി എന്ന നിലയിൽ മാത്രം ചുരുങ്ങിപ്പോവുകയും, അതിനപ്പുറമുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദർശനങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകൾ പൊതുമണ്ഡലത്തിൽ അസ്വസ്ഥതകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ഇതിന്റെഫലമായി, ഇന്ത്യൻ ചരിത്രത്തിൽ അർഹമായ ഒരു 'National icon' എന്ന സ്ഥാനം അദ്ദേഹത്തിന് പലപ്പോഴും നിഷേധിക്കപ്പെട്ടു. ഭരണഘടനാ നിർമ്മാണത്തിലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പങ്ക് അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടുവെങ്കിലും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മൗലിക ആശയങ്ങൾക്ക് പല ഇടങ്ങളിലും സ്വീകാര്യത ലഭിച്ചില്ല. അംബേദ്കറുടെ ഛായാചിത്രം ഒരു പരിധി വരെ അംഗീകരിക്കപ്പെടുമ്പോഴും, അദ്ദേഹം പ്രതിനിധാനം ചെയ്ത രാഷ്ട്രീയത്തോട് പ്രതിപത്തി കാണിക്കാൻ പൊതുസമൂഹം തയ്യാറായിരുന്നില്ല. 'ജാതിനിർമ്മൂലനം' (Annihilation of Caste) അഥവാ അംബേദ്കറുടെ ജാതി വിമർശനങ്ങൾ പലപ്പോഴും കേവലം അക്കാദമിക തലത്തിലുള്ള വിശകലനങ്ങൾ മാത്രമായി ഒതുക്കപ്പെടുകയും, നമ്മുടെ ദൈനംദിന രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പ്രായോഗിക തലങ്ങളിലേക്ക് അതിന് വ്യാപ്തി ലഭിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

മുൻകാല അനുഭവങ്ങളും ചിന്തകളും മുന്നിൽനിൽക്കെ, 'കോക്രോച്ച് ജനതാ പാർട്ടി' (Cockroach Janta Party) സംഘടിപ്പിച്ച പ്രതിഷേധം എന്നെ ആഴത്തിൽ സ്പർശിക്കുകയുണ്ടായി. ദലിത് സമുദായാംഗം കൂടിയായ പാർട്ടി സ്ഥാപകൻ അഭിജീത്ത് ദിപ്കെ, അമേരിക്കയിൽ നിന്നും തിരിച്ചെത്തി വിമാനത്താവളത്തിന് പുറത്തേക്ക് കടക്കുമ്പോൾ ഡോ. അംബേദ്കറുടെ ആത്മകഥ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച ദൃശ്യം മനസ്സിനെ വല്ലാതെ സ്വാധീനിച്ച ഒന്നാണ്; ഈ ചിത്രം ചരിത്രത്തിൽ രേഖപ്പെടുത്തപ്പെടുക തന്നെ ചെയ്യും. തുടർന്ന് അരങ്ങേറിയ പ്രതിഷേധത്തിലുടനീളം പ്രതിഫലിച്ച കൃത്യമായൊരു രാഷ്ട്രീയ പ്രഖ്യാപനമായിരുന്നു അത്. പ്രക്ഷോഭ വേളകളിൽ തെരുവുകളിൽ 'ജയ് ഭീം' എന്ന മുദ്രാവാക്യം നിരന്തരം മുഴങ്ങിക്കേൾക്കുകയുണ്ടായി. അംബേദ്കറുടെ ഛായാചിത്രങ്ങൾ അഭിമാനത്തോടെ ആളുകൾ ഏന്തുകയും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉദ്ധരണികളും ചിത്രങ്ങളും സമരവേദികളിലുടനീളം നിറഞ്ഞുനിൽക്കുകയും ചെയ്തു. 'ജയ് ഭീം' എന്ന് മുദ്രാവാക്യം വിളിക്കുന്നതും അംബേദ്കറെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നതും ഐക്യദാർഢ്യത്തേക്കാളേറെ സംശയത്തോടും അസഹിഷ്ണുതയോടും നോക്കിക്കണ്ടിരുന്ന ഒരു കാലഘട്ടത്തെ അനുഭവിച്ചറിഞ്ഞ വ്യക്തി എന്ന നിലയിൽ, ഈ മാറ്റം തികച്ചും അർത്ഥവത്തായി തോന്നുന്നു. ഇത് കേവലം തെരുവുകളിൽ ഉയർന്ന കേവലമൊരു രാഷ്ട്രീയ മുദ്രാവാക്യം മാത്രമായിരുന്നില്ല; മറിച്ച്, ഇന്ത്യൻ പൊതുബോധത്തിൽ രൂപപ്പെട്ടുവരുന്ന വിപുലമായൊരു പരിവർത്തനത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന നിമിഷമായിരുന്നു അത്.

പലർക്കും 'ജയ് ഭീം' എന്നത് കേവലം മറ്റൊരു മുദ്രാവാക്യം മാത്രമായിരിക്കാം; എന്നാൽ അംബേദ്കറൈറ്റുകളെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അതിനേക്കാളേറെ ആഴമുള്ള ഒന്നാണ്. അവരുടെ സ്വത്വത്തിന്റെ അവിഭാജ്യ ഘടകമാണത്. അത് അവർക്ക് ആത്മാഭിമാനത്തിന്റെ ഭാഷയും, ജാതീയ അടിച്ചമർത്തലുകൾക്കെതിരെയുള്ള ഐക്യദാർഢ്യവും, പ്രതിരോധത്തിന്റെ പ്രതീകവുമാണ്; ഒപ്പം സ്വാതന്ത്ര്യം, സമത്വം, സാഹോദര്യം എന്നിവയിലധിഷ്ഠിതമായ അംബേദ്കറുടെ ദർശനങ്ങളുടെ ഉറക്കെ പ്രഖ്യാപിക്കൽ കൂടിയാണത്. ഓരോ തവണ 'ജയ് ഭീം' എന്ന് ഉച്ചരിക്കുമ്പോഴും, ആളുകൾ ഒരു ചരിത്രപുരുഷനെ ഓർമ്മിക്കുക മാത്രമല്ല ചെയ്യുന്നത്, മറിച്ച് സമത്വത്തോടുള്ള രാഷ്ട്രീയവും ധാർമ്മികവുമായ പ്രതിബദ്ധത ആവർത്തിച്ച് വ്യക്തമാക്കുകയാണ്. ആയിരക്കണക്കിന് മനുഷ്യർ ഒരേസ്വരം ചേർന്ന് ഈ മുദ്രാവാക്യം ഏറ്റുവിളിക്കുന്നത് കേട്ടപ്പോൾ അത് ഏറെ അർത്ഥവത്തായി തോന്നിയതിന്റെ പ്രധാന കാരണവും ഇതാണ്. ഒരുതരത്തിൽ, അംബേദ്കറൈറ്റ് പ്രസ്ഥാനങ്ങളിലോ അംബേദ്കറൈറ്റ് കൂട്ടായ്മകളിലോ സർവ്വകലാശാലാ പരിസരങ്ങളിലോ മാത്രം ഒതുങ്ങിനിൽക്കാതെ, 'അംബേദ്കറൈറ്റ് ഭാഷ' ജനാധിപത്യത്തിന്റെ വിപുലമായ പദാവലിയുടെ ഭാഗമായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ സൂചന കൂടിയായിരുന്നു അത്.

ഒരുപക്ഷേ, അതുകൊണ്ടുതന്നെയാകാം ഈ പ്രതിഷേധം എനിക്ക് തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായ ഒന്നായി അനുഭവപ്പെട്ടത്. ഒരുകാലത്ത് പാർശ്വവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട ആശയങ്ങൾ എന്നെന്നേക്കുമായി അരികുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ടു കിടക്കുകയില്ല എന്ന് ഇത് എന്നെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. ജനങ്ങൾ ആ ആശയങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ തയ്യാറാകാത്തതുകൊണ്ടുതന്നെ, അവ പതുക്കെ പൊതുമണ്ഡലത്തിന്റെ കേന്ദ്രസ്ഥാനത്തേക്ക് വഴിതുറന്നെത്തുന്നു. ഇന്ന് നാം കാണുന്ന 'ജയ് ഭീം' എന്ന മുദ്രാവാക്യത്തിന്റെ വ്യാപകമായ സ്വീകാര്യത ഒരൊറ്റ സമരത്തിൽ നിന്നോ ഒരൊറ്റ നേതാവിൽ നിന്നോ പെട്ടെന്ന് ഉത്ഭവിച്ചതല്ല. മറിച്ച്, അംബേദ്കറുടെ ദർശനങ്ങളെ കേവലം പാഠപുസ്തകങ്ങളിലെ ഒരു അധ്യായമായി മാത്രം ചുരുക്കാൻ അനുവദിക്കാതെ നിലകൊണ്ട രാജ്യത്തുടനീളമുള്ള അംബേദ്കറൈറ്റുകളുടെ പതിറ്റാണ്ടുകൾ നീണ്ട പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലമാണ്.

അംബേദ്കർ വായനാ കൂട്ടായ്മകൾ സംഘടിപ്പിച്ച ഓരോ വിദ്യാർത്ഥിയും, യോഗങ്ങൾ വിളിച്ചുചേർത്ത ഓരോ പ്രവർത്തകനും, നിലവിലുള്ള ആധിപത്യ ആഖ്യാനങ്ങളെ (dominant narratives) ചോദ്യം ചെയ്ത ഓരോ പണ്ഡിതനും, അംബേദ്കറുടെ പുസ്തകങ്ങൾ നിരന്തരം അച്ചടിച്ചിറക്കിയ സ്വതന്ത്ര പ്രസാധകരും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശയങ്ങളെ ജനപ്രിയ സംസ്കാരത്തിലേക്ക് നയിച്ച ഓരോ എഴുത്തുകാരും കലാകാരന്മാരും സിനിമാപ്രവർത്തകരും, കടുത്ത എതിർപ്പുകളും അസ്വസ്ഥതകളും നേരിടേണ്ടി വന്നപ്പോഴും 'ജയ് ഭീം' എന്ന് ഉറക്കെ വിളിച്ച സാധാരണക്കാരായ ഓരോ മനുഷ്യരും നമ്മളെ ഈ ഒരു നിമിഷത്തിലേക്ക് എത്തിക്കുന്നതിൽ അതിനിർണ്ണായകമായ പങ്കുവഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. സാമൂഹിക പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ ഒരിക്കലും ഒരൊറ്റ രാത്രികൊണ്ട് പടുത്തുയർത്തപ്പെടുന്നവയല്ല. വർഷങ്ങളോളം ആരുടെയും ശ്രദ്ധയിൽപ്പെടാതെ കിടക്കുന്ന അശ്രാന്ത പരിശ്രമങ്ങളിലൂടെയാണ് അവ പതുക്കെ രൂപപ്പെടുന്നത്; ഒടുവിൽ ഒരു ദിവസം, എല്ലാവർക്കും അത് പെട്ടെന്ന് ദൃശ്യമാകുംവിധം അത് പ്രകടമാവുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഈ പ്രക്ഷോഭത്തിലുടനീളം എന്റെ ചിന്തകളിൽ നിറഞ്ഞുനിന്ന മറ്റൊരു ഘടകം, അന്താരാഷ്ട്ര തലത്തിൽ അഭിജീത്ത് ദിപ്കെയ്ക്ക് ലഭിച്ച ശ്രദ്ധേയമായ സാന്നിധ്യമാണ്. പ്രക്ഷോഭത്തിന്റെ പ്രധാന ശബ്ദങ്ങളിലൊന്നായി അദ്ദേഹത്തെ അടയാളപ്പെടുത്താൻ വിദേശ മാധ്യമങ്ങൾ മടിച്ചില്ല. അവർ അദ്ദേഹവുമായി അഭിമുഖങ്ങൾ നടത്തുകയും, അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ച് എഴുതുകയും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകളിലൂടെ ഈ സമരത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മാനങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ അതേസമയം തന്നെ, ഇന്ത്യയിലെ മുഖ്യധാര മാധ്യമങ്ങളിൽ — പ്രത്യേകിച്ച് സമരത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടങ്ങളിൽ — അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാന്നിധ്യം വളരെ പരിമിതമായിരുന്നു എന്ന വസ്തുതയും നമ്മളിൽ പലരും ശ്രദ്ധിക്കുകയുണ്ടായി.

ഈ വൈരുധ്യം എന്നെ ആഴത്തിൽ ചിന്തിപ്പിക്കുകയുണ്ടായി. എന്തുകൊണ്ടാണ് ഒരു ദലിത് നേതാവിന് സ്വന്തം രാജ്യത്ത് സ്വീകാര്യത ലഭിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് അന്താരാഷ്ട്ര തലത്തിൽ അംഗീകാരം ലഭിക്കുന്നത്? ഒരു പ്രസ്ഥാനത്തെ മുന്നിൽ നിന്ന് നയിക്കുമ്പോഴും, ചില ശബ്ദങ്ങൾ പ്രക്ഷോഭത്തിന്റെ മുഖമായി മാറുകയും മറ്റുചിലർ അരികുവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട അവസ്ഥയിൽ തന്നെ തുടരുകയും ചെയ്യുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?

ഇവ ഒരൊറ്റ മാധ്യമ സ്ഥാപനത്തിന് നേരെ മാത്രം ഉയർത്തുന്ന ചോദ്യങ്ങളല്ല. മറിച്ച്, ആരുടെ ശബ്ദങ്ങൾ കേൾക്കാനാണ് നാം തയ്യാറാകുന്നത്, ആരുടെ അനുഭവങ്ങൾക്കാണ് നാം പ്രാധാന്യം നൽകുന്നത്, ദേശീയ സംവാദങ്ങളെ നിർണ്ണയിക്കാൻ ആർക്കാണ് നാം അവസരം നൽകുന്നത് എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഗൗരവതരമായ ചോദ്യങ്ങളാണവ. ബഹിഷ്കരണം അല്ലെങ്കിൽ അന്യവൽക്കരണം എന്നത് എപ്പോഴും ശബ്ദമുഖരിതമായിക്കൊള്ളണമെന്നില്ല; ചിലപ്പോഴൊക്കെ അത് നിശബ്ദതയിലൂടെയും, അസാന്നിധ്യത്തിലൂടെയും, ആരെയാണ് സംസാരിക്കാൻ ക്ഷണിക്കുന്നത് ആരെയാണ് ഒഴിവാക്കുന്നത് എന്ന തീരുമാനങ്ങളിലൂടെയുമാണ് സംഭവിക്കുന്നത്.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ, 'ജയ് ഭീം' എന്ന മുദ്രാവാക്യത്തിന് കൈവരുന്ന വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന സ്വീകാര്യത കേവലം ഒരു 'മുദ്രാവാക്യം' എന്നതിലുപരി വലിയൊരു അർത്ഥതലത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. നാം ഉപയോഗിക്കുന്ന ഭാഷ നമ്മുടെ രാഷ്ട്രീയത്തെയും ജനാധിപത്യപരമായ ചിന്തകളെയും സ്വാധീനിക്കുന്നുണ്ട്. നാം ഉയർത്തുന്ന മുദ്രാവാക്യങ്ങളും, നാം സ്മരിക്കുന്ന നേതാക്കളും, നാം ആഘോഷിക്കാൻ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന ചരിത്രങ്ങളും നമ്മുടെ കൂട്ടായ പൊതുബോധത്തിന്റെ (collective imagination) ഭാഗമായി പതുക്കെ രൂപാന്തരപ്പെടുന്നു.

ദീർഘകാലമായി 'ജയ് ഭീം' എന്നത് കേവലം അംബേദ്കറൈറ്റ് മണ്ഡലങ്ങളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങിനിൽക്കുന്ന ഒന്നായാണ് കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. എന്നാൽ ഇന്ന്, വൈവിധ്യമാർന്ന പശ്ചാത്തലങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള മനുഷ്യർ ഈ മുദ്രാവാക്യം ഉറക്കെ വിളിക്കുന്നത്, അംബേദ്കറുടെ ദർശനങ്ങൾ വിപുലമായൊരു സാമൂഹിക സംവാദത്തിലേക്ക് പതുക്കെ പ്രവേശിക്കുന്നതിന്റെ സൂചനയാണ് നൽകുന്നത്. എല്ലാവരും പെട്ടെന്ന് ജാതിവിരുദ്ധ നിലപാടുകളിലേക്ക് എത്തിച്ചേർന്നു എന്ന് ഇതിനർത്ഥമില്ല; മറിച്ച്, ഒരുകാലത്ത് 'സ്വത്വ രാഷ്ട്രീയം' (identity politics) എന്ന് പറഞ്ഞ് തള്ളിക്കളഞ്ഞ ആശയങ്ങളെ ഇനിമേൽ ആർക്കും കണ്ടില്ലെന്ന് നടിക്കാൻ കഴിയില്ല എന്നതിന്റെ അർത്ഥവത്തായ തെളിവാണ് ഇത്.

തീർച്ചയായും, ഇതുകൊണ്ട് ജാതിവ്യവസ്ഥ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതായി എന്നർത്ഥമില്ല. വിവേചനവും അക്രമങ്ങളും അന്യവൽക്കരണവും വൈവിധ്യമാർന്ന രൂപങ്ങളിൽ ഇപ്പോഴും തുടരുന്നുണ്ട്. എന്നാൽ, അംബേദ്കറുടെ ദർശനങ്ങൾ മുൻപെങ്ങുമില്ലാത്തവിധം കാഴ്ചപ്പാടുകളിൽ ദൃശ്യമാവുകയും കൂടുതൽ പ്രസക്തമാവുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നതാണ് വന്നിട്ടുള്ള പ്രധാന മാറ്റം. കൂടുതൽ ആളുകൾ അദ്ദേഹത്തെ വായിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകൾ ഉദ്ധരിക്കുന്നു. ജാതിയെയും സാമൂഹിക നീതിയെയും കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകൾ കൂടാതെ ജനാധിപത്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സംവാദങ്ങൾ സാധ്യമല്ല എന്ന് കൂടുതൽ മനുഷ്യർ തിരിച്ചറിയുന്നു. ഒരുതരത്തിൽ, സമത്വം എന്നത് കേവലം ഭരണഘടനാപരമായ ഒരു വാഗ്ദാനം മാത്രമായി അവശേഷിച്ചാൽ പോരെന്നും, മറിച്ച് അത് പ്രായോഗികവും ദൈനംദിനവുമായ ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമായി മാറണമെന്നുമുള്ള ഓർമ്മപ്പെടുത്തലായി 'ജയ് ഭീം' മാറിക്കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

ഒരുപക്ഷേ, അതുകൊണ്ടുതന്നെയാകാം ഈ നിമിഷം ഇത്രയേറെ എന്റെ മനസ്സിൽ തങ്ങിനിൽക്കുന്നത്. ഇത് എന്റെ സ്വന്തം ജീവിതവഴികളെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ എന്നെ പ്രേരിപ്പിച്ചു. 'ജയ് ഭീം' എന്ന് പറയുന്നത് നിങ്ങൾ ആരാണ്, എവിടെ നിന്ന് വരുന്നു, നിങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയം എന്താണ് എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള മുൻവിധികളെ പെട്ടെന്ന് ഉണർത്തിയിരുന്ന ഒരു കാലം ഞാൻ ഓർക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ന്, ആയിരക്കണക്കിന് മനുഷ്യർ തെരുവുകളിൽ അതേ മുദ്രാവാക്യം അഭിമാനത്തോടെ ഏറ്റുവിളിക്കുന്നത് ഞാൻ കണ്ടു. ഈ മാറ്റം ഒരൊറ്റ രാത്രികൊണ്ട് സംഭവിച്ചതല്ല. ബാബാസാഹെബിന്റെ ആശയങ്ങൾ ഇല്ലാതായിപ്പോകാൻ അനുവദിക്കില്ലെന്ന് തലമുറകളിലൂടെ ഉറച്ചുവിശ്വസിച്ച അംബേദ്കറൈറ്റുകളുടെ പ്രതിബദ്ധത കൊണ്ടാണ് അത് സാധ്യമായത്. ക്ലാസ് മുറികളിലൂടെയും, വായനശാലകളിലൂടെയും, സർവ്വകലാശാലകളിലൂടെയും, സമരവേദികളിലൂടെയും, വീടുകളിലൂടെയും, ദൈനംദിന സംഭാഷണങ്ങളിലൂടെയും അവർ ആ ദർശനങ്ങളെ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോയി; ഒടുവിൽ, അതിനെ അവഗണിക്കാൻ ആർക്കും കഴിയില്ല എന്ന ഘട്ടം വരെ അവ എത്തിച്ചേർന്നു. ഈ പ്രക്ഷോഭത്തിലൂടെ നാം കണ്ടത് അംബേദ്കറുടെ ആശയങ്ങളുടെ പ്രസക്തിയുടെ തുടക്കമല്ല; മറിച്ച്, പതിറ്റാണ്ടുകളായി നിശബ്ദമായി നടന്നുവന്ന നിരന്തര പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഒരു വലിയ പ്രകാശനത്തെയായിരുന്നു.

എന്നെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം, ഈ ഘട്ടത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രത്യാശാഭരിതമായ വശം ഇതാണ്. പോരാട്ടങ്ങൾ അവസാനിച്ചു എന്നത് കൊണ്ടല്ല, മറിച്ച് ഒരൊറ്റ കാലത്ത് സംശയദൃഷ്ടിയോടെ മാത്രം നോക്കിക്കണ്ടിരുന്ന ദർശനങ്ങൾ ഇന്ന് ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ പൊതുമണ്ഡലത്തിൽ തുറന്നുപറയപ്പെടുന്നു എന്നതിനാലാണത്. മാറ്റങ്ങൾ സാധ്യമാണെന്ന് — അതിന് വർഷങ്ങൾ എടുത്താൽ പോലും — അത് നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ഒരുപക്ഷേ, 'ജയ് ഭീം' എന്നും പ്രതിനിധാനം ചെയ്തിരുന്നതും ഇതുതന്നെയായിരിക്കാം: ബാബാസാഹെബിനെ കേവലം സ്മരിക്കുക എന്നത് മാത്രമല്ല, മറിച്ച് കൂടുതൽ സമത്വപൂർണ്ണവും നീതിയുക്തവുമായ ഒരു സമൂഹസൃഷ്ടിക്കായുള്ള പോരാട്ടം സാക്ഷാത്കരിക്കപ്പെടേണ്ട ഒന്നാണ് എന്ന് ഉറച്ചുവിശ്വസിക്കുക എന്നതാണത്.

ജയ് ഭീം.